UBMTA 2.0

เอกสาร: การจัดระบบการขนส่งมวลชนด้วยรถโดยสารประจำทางของประเทศไทย
เผยแพร่โดย: กรมการขนส่งทางบก
ที่มา: ดาวน์โหลดเอกสาร

ในการกำหนดนโยบายเกี่ยวกับรถโดยสารประจำทางของประเทศไทย จะเป็นการดำเนินการตามกฎหมายการขนส่งทางบก (พ.ร.บ.2522) โดยคณะกรรมการนโยบายการขนส่งทางบก และมีคณะกรรมการควบคุมการขนส่งทางบกกลาง คณะกรรมการควบคุมการขนส่งทางบกประจำจังหวัด ซึ่งมีอำนาจหน้าที่ในการอนุมัติในเรื่องที่เกี่ยวกับรถโดยสารประจำทางในเรื่องต่าง ๆ ดังนี้

คณะกรรมการควบคุมการขนส่งทางบกกลาง มีอำนาจหน้าที่ ดังนี้

1. กำหนดลักษณะของรถโดยสารประจำทาง
2. กำหนดเส้นทาง จำนวนผู้ประกอบการขนส่ง จำนวนรถสำหรับการขนส่งประจำทางในเขตกรุงเทพมหานคร ระหว่างจังหวัด และระหว่างประเทศ
3. กำหนดอัตราค่าโดยสาร การลดหย่อนค่าโดยสาร ค่าบริการที่เกี่ยวข้อง
4. กำหนดสถานที่ จัดให้มีหรือจัดตั้ง และระเบียบเกี่ยวกับสถานีขนส่งผู้โดยสาร
5. กำหนดชนิดหรือสภาพรถที่มิให้รับจดทะเบียน
6. กำหนดประเภทหรือชนิดของรถที่ต้องเข้าหยุดหรือจอดเพื่อการรับส่งผู้โดยสารหรือขนส่งถ่ายสินค้า ณ สถานีขนส่ง
7. กำหนดที่หยุดหรือจอดรถเพื่อรับส่งผู้โดยสาร
8. วางมาตรการในการกำหนด อนุญาต เพิกถอนการอนุญาต และการควบคุมกิจการขนส่งทางบก
9. ปฏิบัติการอื่นตามที่กฎหมายการขนส่งทางบกกำหนดไว้และตามมติคณะกรรมการนโยบายการขนส่งทางบก

คณะกรรมการควบคุมการขนส่งทางบกประจำจังหวัด มีอำนาจหน้าที่ ดังนี้

1. กำหนดเส้นทาง จำนวนผู้ประกอบการขนส่ง จำนวนรถสำหรับการขนส่งประจำทางในเขตจังหวัด
2. กำหนดอัตราค่าโดยสารสำหรับการขนส่งประจำทางในเขตจังหวัด (โดยใช้หลักเกณฑ์ที่คณะกรรมการควบคุมการขนส่งทางบกกลางกำหนดไว้)
3. ปฏิบัติการอื่นตามที่กฎหมายการขนส่งทางบกกำหนดไว้ ตามมติคณะกรรมการนโยบายการ ขนส่งทางบก และคณะกรรมการควบคุมการขนส่งทางบกกลาง

กรมการขนส่งทางบกเป็นหน่วยงานของรัฐ สังกัดกระทรวงคมนาคม มีอำนาจหน้าที่ตามกฎหมายขนส่งทางบก ในเรื่องต่าง ๆ ดังนี้

1. การกำกับ ควบคุม ดูแล จัดระเบียบรถโดยสารประจำทางให้จัดเดินรถในเส้นทางที่รับสัมปทานและปฏิบัติตามเงื่อนไขการเดินรถเกี่ยวกับ การรับส่งผู้โดยสารตามจุดจอดรถที่กำหนดไว้ในตารางการเดินรถการจัดเก็บค่าโดยสารตามราคาที่ทางราชการกำหนดไว้ การเข้าใช้บริการสถานีขนส่งผู้โดยสารในเส้นทางที่รับ
   สัมปทาน
2. การกำหนด การปรับปรุงและยกเลิกเส้นทางรถโดยสารประจำทางการออก การต่ออายุและการเพิกถอนใบอนุญาตประกอบการขนส่งด้วยรถโดยสารประจำทาง
3. การกำหนด ปรับปรุงเงื่อนไขเกี่ยวกับจำนวนเที่ยว จำนวนรถ ลักษณะของรถที่ใช้ในการประกอบการขนส่ง
4. การเสนอข้อมูลการกำหนดอัตราค่าโดยสารรถโดยสารประจำทางให้กับคณะกรรมการควบคุมการขนส่งทางบกกลางเพื่อพิจารณาอนุมัติ
5. การกำหนดมาตรฐานของรถโดยสารประจำทาง
6. การกำกับดูแลในเรื่องคุณภาพการให้บริการของผู้ประกอบการขนส่งที่มีต่อผู้โดยสาร
7. การกำกับดูแลในเรื่องความปลอดภัยของรถโดยสารประจำทาง เช่น ความเร็วที่ใช้ในการขับรถ ระยะเวลาที่เหมาะสมในการหยุดพักรถโดยสาร อายุของรถโดยสารประจำทาง เป็นต้น
8. การควบคุมและตรวจสอบการปฏิบัติงานของผู้ประกอบการขนส่ง ผู้ประจำรถและรถที่ใช้ในการขนส่งผู้โดยสาร
9. การส่งเสริมและพัฒนาระบบการขนส่งด้วยรถโดยสารประจำทางของประเทศ

หมวดรถโดยสารประจำทาง

คณะกรรมการควบคุมการขนส่งทางบกกลางในการประชุมครั้งที่ 14/2523 เมื่อวันที่ 14 สิงหาคม 2523 ได้กำหนดเส้นทางการขนส่งประจำทางด้วยรถโดยสาร ดังนี้

การขนส่งประจำทางด้วยรถโดยสาร หมายถึง การขนส่งคนเพื่อสินจ้างตามเส้นทางที่คณะกรรมการกำหนด แบ่งเป็น 4 หมวด คือ

1. เส้นทาง หมวด 1 หมายถึง เส้นทางการขนส่งประจำทางด้วยรถโดยสารประจำทางภายในเขตกรุงเทพมหานคร เทศบาล สุขาภิบาล เมืองและเส้นทางต่อเนื่อง
   หมวด 1 ในเขตกรุงเทพมหานคร หมายถึง เส้นทางการขนส่งประจำทางภายในเขตกรุงเทพมหานครและจังหวัดที่มีเส้นทางต่อเนื่องในเขตปริมณฑล โดยลักษณะเส้นทางการเดินรถส่วนใหญ่ผ่านถนนสายหลัก และถนนสายสำคัญที่เป็นบริเวณชุมชนที่อยู่อาศัยหนาแน่น แหล่งธุรกิจการค้า สถาบันการศึกษา สถานที่ราชการ เป็นต้น
   หมวด 1 ในส่วนภูมิภาค หมายถึง เส้นทางภายในเขตเทศบาล สุขาภิบาลเมืองในส่วนภูมิภาคมีลักษณะเส้นทางผ่านถนนสายหลักที่มีประชาชนอาศัยหนาแน่นรวมทั้งสถานที่สำคัญ ๆ เช่น โรงเรียน โรงพยาบาล ตลาด สถานีขนส่งผู้โดยสาร สถานที่ราชการ เป็นต้น
2. เส้นทาง หมวด 2 หมายถึง เส้นทางการขนส่งประจำทางด้วยรถโดยสาร ซึ่งมีเส้นทางเริ่มต้นจากกรุงเทพมหานครไปยังจังหวัดในส่วนภูมิภาค
3. เส้นทาง หมวด 3 หมายถึง เส้นทางการขนส่งประจำทางด้วยรถโดยสาร ซึ่งมีเส้นทางระหว่างจังหวัดหรือคาบเกี่ยวระหว่างเขตจังหวัดในส่วนภูมิภาค
4. เส้นทาง หมวด 4 หมายถึง เส้นทางการขนส่งประจำทางด้วยรถโดยสาร ในเขตจังหวัด ซึ่งอาจจะประกอบด้วยเส้นทางสายหลักสายเดียว หรือเส้นทางสายหลักและเส้นทางสายย่อยซึ่งแยกออกจากเส้นทางสายหลักไปยังอำเภอ หมู่บ้าน หรือเขตชุมชน
   หมวด 4 ในเขตกรุงเทพมหานคร หมายถึง เส้นทางที่มีลักษณะเส้นทางเดินรถส่วนใหญ่ผ่านถนนสายรองและถนนในซอยที่เชื่อมต่อกับถนนสายหลัก มุ่งเน้นการให้บริการเชื่อมต่อกับเส้นทางรถโดยสารประจำทางหมวด 1 ในเขตกรุงเทพมหานคร
   หมวด 4 ในส่วนภูมิภาค หมายถึง เส้นทางรถโดยสารภายในเขตจังหวัดเพื่อเชื่อมโยงการเดินทางของประชาชนในเขตชุมชนต่าง ๆ คือ หมู่บ้าน อำเภอ และเมือง

ประเภทของผู้ประกอบการขนส่งด้วยรถโดยสารประจำทาง

ผู้ประกอบการขนส่งด้วยรถโดยสารประจำทางของในประเทศไทยมี 2 ประเภท คือ ดำเนินการโดยหน่วยงานของรัฐ และดำเนินการโดยเอกชน

1. ดำเนินการโดยหน่วยงานของรัฐ
   • มี 2 หน่วยงาน คือ บริษัท ขนส่ง จำกัด และองค์การขนส่งมวลชนกรุงเทพ ซึ่งดำเนินงานในลักษณะรัฐวิสาหกิจ คือ ภาครัฐจะถือหุ้น 51% และเอกชนถือหุ้น 49% และเส้นทางที่ได้รับอนุญาตให้จัดการเดินรถคือ บริษัท ขนส่ง จำกัด ในเส้นทาง หมวด 2 และหมวด 3 สำหรับองค์การขนส่งมวลชนกรุงเทพอนุมัติให้จัดเดินรถในเส้นทาง หมวด 1 และหมวด 4 ในเขตกรุงเทพมหานครและจังหวัดที่มีเส้นทางต่อเนื่อง (โดยดูข้อมูลได้ในเว๊บไซต์ http://www.transport.co.th และ http://www.bmta.co.th)
2. ดำเนินการโดยเอกชน
   • อนุมัติให้จัดเดินรถในเส้นทาง หมวด 1 และหมวด 4 ในจังหวัดส่วนภูมิภาค และเส้นทาง หมวด 1 และหมวด 4 ในเขตกรุงเทพมหานครและจังหวัดที่มีเส้นทางต่อเนื่องในบางเส้นทาง และเส้นทางหมวด 3

นโยบายในการกำหนดอัตราค่าโดยสารสำหรับรถโดยสารประจำทางในประเทศไทย

โดยภาครัฐจะเป็นผู้กำหนดนโยบายในการควบคุมในเรื่องราคาและการปรับราคาค่าโดยสาร การกำหนดอัตราค่าโดยสารจะคิดจากต้นทุนการเดินรถโดยสารประจำทาง โดยมีหลักเกณฑ์ที่สำคัญเกี่ยวกับหมวดรถ มาตรฐานของรถ สภาพของถนน(ทางลาดยาง คอนกรีต ถนนลุกรัง ทางขึ้นเขา) ระยะทางการเดินรถ อายุของตัวรถโดยสาร เป็นต้น เป็นตัวแปรที่สำคัญในการนำมาคำนวณหาต้นทุนค่าโดยสาร โดยมีหลักเกณฑ์และแนวคิด ดังนี้

แนวคิดหลักในการวิเคราะห์ต้นทุนและการกำหนดอัตราค่าโดยสาร

แนวคิดในการวิเคราะห์ต้นทุน

เนื่องจากแนวทางในการวิเคราะห์ต้นทุนมีอยู่หลายแนวทาง แต่ทุกแนวทางมาจากพื้นฐานเดียวกันคือการพิจารณาว่าปัจจัยอะไรบ้างที่มีผลต่อต้นทุนการดำเนินการในกิจกรรมเรื่องนั้นๆ และปัจจัยดังกล่าวนั้นมีผลต่อต้นทุนในกิจกรรมดำเนินการเรื่องดังกล่าวอย่างไร แนวทางการวิเคราะห์ต้นทุนสามารถสรุปได้ดังนี้

1. การวิเคราะห์ต้นทุนกิจกรรม ABC (Activity-Based Costing) คือ เป็นการวิเคราะห์ต้นทุนในการดำเนินการเฉพาะหน้าในปัจจุบัน
2. ต้นทุนทางบัญชี คือ ต้นทุนทางบัญชีที่เกิดขึ้น
3. การวิเคราะห์โครงการลงทุน เป็นการวิเคราะห์เงินลงทุนในปัจจุบัน รวมทั้งประมาณการรายรับและค่าใช้จ่ายที่จะเกิดขึ้นในอนาคตตลอดอายุโครงการ ซึ่งต้องมีระยะเวลาคืนทุน และอัตราผลตอบแทนการลงทุนที่เหมาะสม

จากแนวคิดทางด้านวิเคราะห์ต้นทุนการขนส่งทั้ง 3 แบบ กรมการขนส่งทางบกได้ใช้แนวคิดในลักษณะของการวิเคราะห์โครงการ ทำการวิเคราะห์ต้นทุนการเดินรถโดยสาร เนื่องจากการเดินรถเป็นการลงทุนรูปแบบหนึ่ง และผู้ประกอบการขนส่งไม่สามารถประกอบธุรกิจให้คุ้มทุนได้ ภายในระยะเวลา 1 หรือ 2 ปี แต่จะคุ้มทุนต้องใช้เวลาอย่างน้อย 5 – 7 ปี หรือบางรายอาจนานกว่านั้น ดังนั้นการวิเคราะห์ต้นทุนในลักษณะของการวิเคราะห์โครงการ ซึ่งเป็นการวิเคราะห์ต้นทุนตลอดอายุของการดำเนินโครงการ จึงเหมาะสมกว่าการวิเคราะห์ต้นทุนแบบ 2 ลักษณะแรก ซึ่งเป็นการพิจารณาต้นทุนเฉพาะวันที่ทำการวิเคราะห์เท่านั้น

แนวคิดด้านประสิทธิภาพการขนส่งและการผลักภาระต้นทุน

ในธุรกิจที่มีการผูกขาด ต้นทุนที่เกิดขึ้นจะถูกผลักไปให้ผู้บริโภคเป็นผู้รับภาระ ในทางกลับกันธุรกิจที่มีการแข่งขันสูง ต้นทุนที่เพิ่มขึ้นผู้ประกอบธุรกิจจะเป็นผู้รับภาระนั้น เนื่องจากผู้บริโภคมีทางเลือกในการเลือกใช้บริการที่สอดคล้องกับความต้องการมากที่สุด
ในการประกอบการขนส่ง ผู้ประกอบการแต่ละรายจะมีต้นทุนที่แตกต่างกัน ผู้ประกอบการรายใดใช้ทรัพยากรที่มีอยู่ได้อย่างมีประสิทธิภาพก็จะมีต้นทุนต่ำ แต่ถ้าผู้ประกอบการรายใดใช้ทรัพยากรอย่างไม่มีประสิทธิภาพต้นทุนจะสูง ดังนั้นภาระต้นทุนที่เพิ่มสูงขึ้นจากการใช้ทรัพยากรอย่างไม่มีประสิทธิภาพ ผู้ประกอบการควรเป็นผู้รับภาระของต้นทุนในส่วนนั้นไว้เองไม่ควรให้ผู้ใช้บริการเป็นผู้แบกรับภาระส่วนนั้นไว้

แนวคิดด้านการจัดสรรทรัพยากร

เนื่องจากทรัพยากรเป็นปัจจัยที่มีอยู่อย่างจำกัด แต่ความต้องการมีอยู่อย่างไม่จำกัดการใช้ทรัพยากรอย่างเหมาะสมในแต่ละกิจกรรมทางเศรษฐกิจ จะเป็นประโยชน์สูงสุดต่อการพัฒนาประเทศ ทำให้เศรษฐกิจมั่งคั่งและมั่นคง ซึ่งราคาจะเป็นตัวกำหนดหลักในการใช้ทรัพยากร ดังนั้นถ้าราคามีความเหมาะสมจะทำให้การใช้ทรัพยากรเป็นไปอย่างเหมาะสมด้วย เช่นกัน

แนวคิดด้านราคา

การกำหนดราคามีทฤษฎีให้ศึกษาหรือเรียนกันอย่างเป็นเรื่องเป็นราว แต่โดยสรุปแล้วการกำหนด 2 แบบด้วยกัน คือ การกำหนดราคาจากต้นทุน และการกำหนดราคาจากอุปสงค์และอุปทาน

1. การกำหนดราคาจากต้นทุน
   การนำต้นทุนที่เกิดขึ้นจากการผลิตหรือบริการมากำหนดราคาของสินค้าหรือบริการ ตัวอย่างของการกำหนดราคาดังกล่าว ได้แก่ ค่าก่อสร้าง ราคาปูนซีเมนต์ และสินค้าอุตสาหกรรมโดยทั่วไป
2. การกำหนดราคาจากอุปสงค์และอุปทาน
   เป็นการกำหนดราคาจากอุปสงค์และอุปทานของสินค้านั้น ถ้าสินค้าใดมีปริมาณน้อยแต่มีคนต้องการมากราคาจะสูง ถ้าสินค้าใดมีปริมาณมากแต่ความต้องการมีน้อยราคาจะต่ำ การกำหนดราคาสินค้าในลักษณะดังกล่าวจะเป็นสินค้าที่มีการแข่งขันเสรี มีผู้ผลิตและผู้ซื้อมากราย เช่น สินค้าการเกษตร ซึ่งไม่สามารถนำต้นทุนมากำหนดราคาได้ตามความต้องการของผู้ผลิต

แนวคิดด้านการกำหนดอัตราค่าโดยสาร

การกำหนดอัตราค่าโดยสารสามารถกำหนดได้จากดุลยภาพของอุปสงค์และอุปทาน และจากต้นทุนการขนส่ง แต่ทางราชการจะกำหนดจากต้นทุนการขนส่ง เพราะการกำหนดจากอุปสงค์และอุปทานเป็นเรื่องของกลไกราคาในตลาดแข่งขันเสรี แต่การขนส่งผู้โดยสารประจำทางเป็นตลาดผูกขาด
จากแนวคิดดังกล่าว การกำหนดราคาค่าโดยสารจึงกำหนดจากการวิเคราะห์ต้นทุนการขนส่งในลักษณะของการวิเคราะห์โครงการ ภายใต้การใช้รถอย่างมีประสิทธิภาพ เนื่องจากทางราชการจะออกใบอนุญาตประกอบการขนส่งประจำทางแต่ละเส้นทางให้กับผู้ประกอบการเพียงรายเดียว การขนส่งผู้โดยสารประจำทางจึงไม่ได้เป็นการแข่งขันแบบเสรี ดังนั้นกรอบของการกระจายอำนาจจึงกำหนดให้คณะกรรมการควบคุมการขนส่งทางบกประจำจังหวัดต้องทำการกำหนดค่าโดยสาร จากการวิเคราะห์ต้นทุนในลักษณะของการวิเคราะห์โครงการ ภายใต้การใช้รถอย่างมีประสิทธิภาพ ตามหลักเกณฑ์ที่คณะกรรมการควบคุมการขนส่งทางบกกลางกำหนด